FAQ dla początkujących: Podstawy chemiiFAQ dla początkujących: Podstawy chemiiPoczątkującym (szczególnie tym leniwym) akwarystom łatwiej będzie wybrać ryby, których potrzeby odpowiadają jakości dostępnej w mieszkaniu wody wodociągowej. Zaawansowani zaś (i bardziej energiczni!) akwaryści potrafią zmieniać właściwości chemiczne wody, dopasowując je do potrzeb ryb, co prawie zawsze okazuje się trudniejsze niż wydaje się na pierwszy rzut oka. W obydwu wypadkach powinno się posiadać wystarczającą wiedzę na temat właściwości chemicznych wody, aby być pewnym, że woda w akwarium jest odpowiednia dla hodowanych ryb.
Woda ma cztery mierzalne parametry, które zwykle są stosowane do charakteryzowania jej właściwości chemicznych. Są to: pH, zdolność buforowania, twardość ogólna i zasolenie. Dodatkowo w wodzie znajduje się szereg substancji odżywczych oraz pierwiastków śladowych.
Dla hodowców ryb istotne są dwa aspekty związane z pH. Po pierwsze, szybkie zmiany pH wody są bardzo stresujące dla ryb i powinno się ich unikać. Zmiana pH o więcej niż 0,3 jednostki dziennie wywoła stres u ryb, tak więc powinno się przez długi czas utrzymywać stabilną wartość pH w akwarium. Po drugie, ryby zaadoptowały się do określonych (czasami wąskich) zakresów pH, w których się dobrze czują. Należy więc upewnić się, że wartość pH wody w akwarium odpowiada specyficznym wymaganiom hodowanych ryb.
Większość ryb może dostosowywać się do wartoci pH, która nieco odbiega od ich optymalnych wymagań. Jeżeli pH wody w akwarium w sposób naturalny mieści się w granicach od 6,5 do 7,5, to większość gatunków ryb może być hodowana bez jakichkolwiek problemów. Jeżeli pH wody mieści się w granicach tego zakresu, nie ma prawdopodobnie żadnej potrzeby aby je podnosić lub obniżać.
Buforowanie ma skutki zarówno pozytywne, jak i negatywne. Do plusów zaliczyć należy to, że bez procesu buforowania kwas azotowy (azotany) wytworzone w trakcie cyklu azotowego spowodowałyby z czasem znaczne obniżenie pH w akwarium (co nie jest stanem pożądanym). W wypadku wystarczającego buforowania, pH pozostaje stałe (stan pożądany). Na minus należy zaliczyć to, że, twarda woda wodociągowa niemal zawsze ma wysoką zdolność buforowania. Jeżeli wartość pH wody jest dla hodowanych ryb zbyt wysoka, zdolność buforowania utrudnia obniżenie pH do wartoci bardziej stosownej. Prymitywne próby zmiany pH wody zwykle zawodzą, ponieważ nie bierze się pod uwagę skutków buforowania.
W akwarium słodkowodnym zdolność buforowania wody jest zależna od węglanów i dwuwęglanów. Takie więc terminy jak twardość węglanowa (KH), zasadowość i zdolność buforowania są używane wymiennie. Pomimo tego, że od strony technicznej nie są to te same rzeczy, są one równoznaczne w kontekście hodowli ryb. Przypis: angielski termin alkalinity nie powinien być mylony z terminem alkaline. Alkalinity odnosi się do buforowania, podczas gdy alkaline odnosi się do zasad (tj. pH > 7) (W języku polskim oba terminy można tłumaczyć jako zasadowość - przyp. tłum.).
Jaki poziom buforowania jest potrzebny w akwarium? Większość testów zdolność buforowania faktycznie mierzy wartość KH. Im większy KH, tym trudniej zmienić odczyn pH wody. Wartość KH w akwarium powinna być na tyle wysoka, aby długoterminowo zapobiec znacznym wahaniom wartości pH. Jeżeli wartość KH spadnie poniżej 4,5 dH, powinno się zwrócić specjalną uwagę na wartość pH w akwarium (np. testować co tydzień, aż do ustabilizowania się pH). Jest to SZCZEGÓLNIE ważne jeśli zaniedbuje się częstej wymiany wody. Czasami w ustabilizowanym akwarium w trakcie trwania cyklu azotowego, wytwarza się z czasem tendencja do obniżania wartości pH. Konkretna wartość zmiany pH zależy od ilości i prędkości produkcji azotanów, jak również od KH. Jeżeli pH opada o więcej niż dwie dziesiąte na miesiąc, powinno się rozważyć zwiększenie KH albo częściej wymieniać wodę. KH nie dotyczy bezpośrednio ryb, tak więc nie ma potrzeby dopasowywania gatunków ryb do określonego KH.
Przypis: Używanie wody destylowanej w akwarium nie jest dobrym rozwiązaniem. Z definicji, woda destylowana nie ma KH. Oznacza to, że po dodaniu nawet odrobiny kwasu znacząco zmieni się wartość pH (stresując ryby). Z powodu tej niestabilności nie należy nigdy bezpośrednio używać wody destylowanej (albo jakiejkolwiek innej czystej wody). Musi być najpierw do niej dodana woda wodociągowa lub też inne sole, aby powiększyć jej GH i KH.
Przypis: GH, KH i pH tworzą "trójkąt bermudzki" właściwości chemicznych wody. Pomimo tego, że te parametry są odmienne, wszystkie one oddziałują na siebie wzajemnie w różnym stopniu, powodując, że zmiana jednego z nich bez wpływu na inny jest trudna. Jest to jedna z przyczyn, dla których radzi się początkującym akwarystą aby jeżeli nie jest to absolutnie konieczne NIE ingerowali w wartości tych parametrów. Na przykład "twarda" woda są często pochodzi z wapniowych warstw wodonośnych. Wapień zawiera węglan wapnia, który w trakcie rozpuszczania się w wodzie będzie zwiększać zarówno GH (od wapnia) i KH (od węglanu). Komponenty zwiększające wartość KH zwykle podnoszą również wartość pH. Obrazowo mówiąc KH działa jak "gąbka" wchłaniająca kwasy obecne w wodzie, podnosząc pH wody.
Twardość wody jest mierzona według następujących wytycznych. Jednostki dH oznaczają stopnie twardości (degree hardness), podczas gdy ppm oznaczają części wagowe związku na milion (parts per million), które są wystarczająco dokładnie równoważne z mg/l w wodzie. 1 jednostka dH równa się 17,8 ppm CaCO3. Większość testów podaje twardość w jednostkach CaCO3; oznacza to, że twardość wody jest równoważna temu ile CaCO3 znajduje się w wodzie, ale nie znaczy to, że jest ona spowodowana wyłącznie występowaniem CaCO3 w badanej wodzie. (W Polsce twardość ogólną wody mierzy się w stopniach niemieckich. Por. twardość wody w FAQ Tablice konwersji jednostek - przyp. tłum.).
| Stopnie niemieckie [dGH] |
części na milion [ppm] |
Określenie |
| 0 - 4 | 0 - 70 | bardzo miękka |
| 4 - 8 | 70 - 140 | miękka |
| 8 - 12 | 140 - 210 | średnio twarda |
| 12 - 18 | 210 - 320 | twarda |
| 18 - 30 | 320 - 530 | bardzo twarda |
| Powyżej: płynna skała (Jezioro Malawi i Los Angeles, Kalifornia) | ||
Zasolenie zwykle jest wyrażane w jednostkach jego specyficznego ciążenia - stosunku wagi wody słonej do wagi tej samej objętościi wody destylowanej. Ponieważ woda rozszerza się kiedy jest ogrzewana (zmienia się jej gęstość), zwykle temperatura odniesienia wynosi 15°C. Zasolenie jest mierzone za pomocą aerometru, który jest kalibrowany do użytku w temperaturze 24°C.
Jednym z składników zasolenia, którego nie biorą pod uwagę GH i KH jest sód. Niektóre ryby słodkowodne tolerują (albo nawet wolą) małą ilość soli (to pobudza przyrost śluzu). Ponadto, pasożyty (np. ick??) w ogóle nie tolerują soli. Tak więc sól w stężeniu (do) 1 łyżki stołowej na około 20 litrów może pomóc zachować i wyleczyć ryby z zakażeń ick i innymi pasożytami.
Z drugiej strony, niektóre gatunki ryb ZUPEŁNIE nie tolerują soli. Ryby pozbawione łusek (generalnie) i niektóre kiryski są o wiele bardziej wrażliwe na poziom zasolenia niż większość ryb słodkowodnych. Można więc dodać soli tylko wtedy jeżeli jest się pewnym, że wszyscy mieszkańcy akwarium ją lubią lub co najmniej tolerują.
Aby podnieść równocześnie GH i KH należy dodć węglan wapnia (CaCO3). 1/2 łyżeczki do herbaty na 100 litrów wody zwiększy KH i GH o 1-2 dH. Aby uzyskać podobny efekt należy dodać do filtra kilka muszli, trochę korali, wapienia, grysu marmurowego, itp.
Aby podnieść KH bez podnoszenia GH należy dodać dwuwęglan sodu (NaHCO3), znany jako soda oczyszczona. 1/2 łyżeczki do herbaty na 100 litrów podniesie KH o 1 dH. Dwuwęglan sodu ustali pH na równej wartości 8,2.
Kwas solny (chlorowodorowy) może być używany do zmniejszenia pH. Należy zauważyć, że potrzebna ilość zależy od zdolności buforowania wody. W efekcie można dodać taką ilość kwasu, która zużyje całą zdolność buforowania. Kiedy się tego dokona zmniejszenie odczynu pH jest łatwe. Jakkolwiek należy zauważyć, że wynikły niższy odczyn pH wody powoduje zmniejszenie zdolności buforowania KH w porównaniu ze stanem poprzednim, co czyni bardziej prawdopodobnym możliwość rozchwiania odczynu pH, kiedy (na przykład) podniesie się poziom azotanów. Ostrzegamy: kwasy są BARDZO niebezpieczne! Nie należy stosować tego sposobu jeśli nie jest się pewnym co się stanie, a także nie przetestowano wody PRZED dodawaniem jej do akwarium.
Produkty obniżające pH (pH minus) są często oparte na kwasie fosforowym. Kwas ten dąży do utrzymania pH na poziomie około 6,5, zależnie od tego ile go użyto. Niestety użycie kwasu fosforowego powoduje WIELE efektów ubocznych, a mianowicie podnosi poziom fosforu w akwarium, pobudzając wzrost glonów. Kontrolowanie wzrostu glonów w akwarium jest trudne jeśli w zbiorniku jest podniesiony poziom fosforu. Jedyną jego zaletą w porównaniu z kwasem solnym jest to, że odczyn pH będzie nieco korzystniej buforowany przy niskich jego wartościach.
Jedynym bezpiecznym sposobem na obniżenie pH BEZ zmiany KH jest dodanie CO2 (dwutlenku węgla) do akwarium. CO2 rozkłada się w wodzie i jego część tworzy kwas węglowy. Tworzenie się kwasu obniża pH. Oczywiście, aby ten sposób był przydatny, potrzebne jest stałe źródło CO2 (np. butla CO2) aby utrzymać stałą wartość pH. Jeśli odłączy się nawożenie CO2, odczyn pH powrócić do poprzedniej wartości. Wysoki koszt urządzeń do dozowania CO2 wyklucza jego użyteczność jako sposobu na obniżenie pH w większości akwariów (zob. CO2 w akwarium w rozdziale o roślinach, gdzie informacje o alternatywnym sposobie, wykonanym własnym sumptem). Dostarczanie CO2 jest bardzo popularne w akwariach z dużą obsadą roślin, ponieważ dodawanie tego gazu stymuluje wzrost roślin.
Zmiękczacze typowej wody wodociągowej używają techniki znanej jako wymiana jonowa. Polega ona na usunięciu jonów wapnia i magnezu i zastąpieniu ich jonami sodu. Pomimo tego, że proces ten technicznie zmiękcza wodę, większość ryb nie zauważa różnicy. Ryby, które wolą wodę miękka nie lubią jednocześnie sodu i dla nich zmiękczacze wody tego typu w ogóle nie pomagają. Tak więc metoda stosowana do zmiękczanie wody domowej nie jest odpowiednim sposobem na zmiękczenie wody używanej w akwarium.
W sklepach akwarystycznych i na giełdach dostępne są tzw. "poduszki" (wymieniacze jonowe - przyp. tłum.) zmiękczające wodę. Działają one na tych samych zasadach co wymiana jonów. "Poduszka" ładuje się, czy też napełnia przez namoczenie jej w słonej wodzie, wtedy umieszcza się ją w zbiorniku gdzie jony sodu są wyzwalane do wody i zastępowane przez jony wapnia i magnezu. Po kilku godzinach albo dniach "poduszka" (wraz z wapniem i magnezem) jest usuwana a następnie ponownie ładowana. "Poduszki" sprzedawane w sklepach są zbyt małe aby dobrze pracować i nie powinny być używane z tego samego co wyżej powodu.
Torf zmiękcza wodę i zmniejsza jej twardość (GH). Najbardziej efektywny sposób zmiękczania wody za pomocą torfu polega na napowietrzaniu przez 1-2 tygodnie wiadra wody zawierającego torf. Należy postarać się o stosownego rozmiaru (plastikowe) wiadro. Następnie przygotować dużą ilość torfu (około 4 litry albo więcej), gotować go (aż utonie), wypchać torfem poszewkę od poduszki i wszystko umieścić w wiadrze wody. Do napowietrzania należy użyć pompy. W ciągu 1-2 tygodni otrzyma się bardziej miękką i bardziej kwasową wodę. Wody tej należy używać w czasie wykonywania częściowej wymiany wody w akwarium.
Torf kupuje się w sklepach zoologicznych ale jest to kosztowne. O wiele bardziej opłaca się kupowanie go w blokach (workach) w sklepie ogrodniczym. W takim wypadku należy uważnie przeczytać etykiety! Nie należy używać torfu zawierającego nawozy albo inne dodatki.
Mimo że niektórzy akwaryści umieszczają torf w filtrach, technika ta ma liczne wady. Po pierwsze, torf często zatyka filtr, tak więc dodawanie go nie zawsze jest efektywne. Po drugie, torf może być zanieczyszczony i może zabrudzić (zmętnić) wodę w akwarium. Po trzecie, trudno ocenić jaka konkretna ilość torfu jest potrzeba do tego aby skutecznie zmiękczyć wodę. Używanie niewłaściwie ilość kończy się pogorszeniem parametrów chemicznych wody. Wreszcie, kiedy zmienia się wodę, to zmieniają się też parametry chemiczne w akwarium (ma to zły wpływ). Przez kilka następnych dni, parametry chemiczne zmieniają się w trakcie kiedy torf jest używany. Użycie odstanej woda pomaga upewnić się, że wskaźniki chemiczne akwarium nie zmienią się podczas gdy wykonuje się częściową zmianę wody. (W Polsce dostępne są specjalne, produkowane przez wyspecjalizowane firmy akwarystyczne, wkłady do filtrów zawierające torf. Są one bezpieczne w użyciu, choć rzeczywicie zabarwiają wodę. Niektórzy akwaryści preferują jednak dodawanie torfu w odpowiednich pojemnich bezporednio do akwarium - przyp. tłum.).
Twarda woda może być też zmiękczana przez rozpuszczenie w niej wody destylowanej lub wody uzyskanej z filtra R/O (odwróconej osmozy). (Filtr R/O zmiękcza i demineralizuje wodę - przyp. red.) Niestety dla większości akwarystów filtry R/O są zbyt kosztowne (100-500 USD). Woda przepuszczona przez filtr R/O może być również kupowana w niektórych sklepach akwarystycznych, ale dla większości ludzi wydatek i kłopoty z tym związane nie są warte zachodu. (W Polsce obecnie dostępne są filtry R/O odwróconej osmozy, które - jak napisono w jednym z postów w grupie pl.rec.akwarium - są łatwe, proste i przyjemne w użyciu - przyp. tłum.). To samo zastosowanie ma woda destylowana nabyta w sklepach branży spożywczej.
|
 |